Światowy Dzień Zakładki do Książki

Światowy Dzień Zakładki do Książki, obchodzony 25 lutego, jest inicjatywą o charakterze popularyzatorskim i edukacyjnym, której celem jest promocja czytelnictwa, refleksja nad kulturą książki oraz zwrócenie uwagi na materialny wymiar praktyki lekturowej. Choć święto nie ma statusu oficjalnego dnia ustanowionego przez organizacje międzynarodowe, funkcjonuje w przestrzeni społecznej — zwłaszcza w bibliotekach, szkołach i środowiskach miłośników literatury — jako element kalendarza wydarzeń czytelniczych.

1. Geneza zakładki w historii książki

Zakładka do książki jest nierozerwalnie związana z rozwojem formy kodeksowej. W starożytności dominował zwój (volumen), który utrudniał szybkie odnajdywanie fragmentów tekstu. Dopiero pojawienie się kodeksu — czyli formy książki złożonej z kart — umożliwiło stosowanie trwałych znaczników.

W średniowieczu, w rękopiśmiennych księgach liturgicznych i naukowych, stosowano:

• wstęgi przyszywane do grzbietu,

• pergaminowe paski,

• systemy indeksujące (tzw. „tabulae”),

• marginalia jako formę orientacji w tekście.

Wraz z wynalezieniem druku przez Johannes Gutenberg w XV wieku i stopniowym upowszechnieniem książek zakładki zaczęły przyjmować bardziej zróżnicowaną formę. W XIX wieku, w epoce industrializacji i rozwoju chromolitografii, stały się także nośnikiem reklamy wydawnictw, towarów i idei społecznych.

2. Zakładka jako przedmiot kultury materialnej

Z perspektywy historii kultury zakładka należy do tzw. „małych form użytkowych” — przedmiotów codziennych, które przekraczają funkcję czysto praktyczną i wchodzą w obszar symboliki oraz estetyki.

Jej funkcje można podzielić na:

a) Użytkową

Służy do zaznaczania miejsca przerwanej lektury i umożliwia powrót do tekstu bez ingerencji w strukturę książki (np. zaginanie rogów kartek).

b) Estetyczną

Stanowi element wizualny dopełniający książkę; może być projektowana artystycznie, wykonywana ręcznie, kolekcjonowana.

c) Komunikacyjną

Bywa nośnikiem cytatów literackich, sentencji, grafik, informacji o autorach i wydarzeniach kulturalnych.

d) Symboliczną

Może mieć wartość sentymentalną — jako pamiątka, prezent, element tożsamości czytelniczej.

Współcześnie zakładka funkcjonuje również jako artefakt nostalgiczny, podkreślający przywiązanie do książki drukowanej w epoce cyfryzacji.

3. Kontekst współczesny: cyfryzacja a materialność książki

Rozwój e-booków, audiobooków i platform czytelniczych zmienił sposób obcowania z tekstem. W czytnikach elektronicznych funkcję zakładki pełni zapis cyfrowy. Jednak paradoksalnie rosnąca digitalizacja wzmacnia zainteresowanie materialnymi aspektami lektury.

W badaniach nad kulturą czytelniczą wskazuje się, że:

• młodsze pokolenia często łączą format cyfrowy z papierowym,

• rośnie znaczenie estetyki książki jako przedmiotu,

• akcesoria czytelnicze (zakładki, notatniki, exlibrisy) budują doświadczenie czytelnicze.

Zakładka staje się zatem symbolem „powolnego czytania” i świadomego kontaktu z tekstem.

4. Wymiar edukacyjny i biblioteczny

W Polsce obchody Światowego Dnia Zakładki do Książki są szczególnie widoczne w bibliotekach publicznych i szkolnych. Instytucje takie jak Biblioteka Narodowa prowadzą działania promujące czytelnictwo, w których drobne formy graficzne (w tym zakładki) odgrywają rolę informacyjną i promocyjną.

Zakładki wykorzystywane są:

• w kampaniach społecznych,

• podczas targów książki,

• jako element promocji wydarzeń literackich,

• w projektach edukacyjnych rozwijających kompetencje czytelnicze.

Tworzenie zakładek w środowisku szkolnym ma znaczenie interdyscyplinarne: łączy edukację polonistyczną, plastyczną oraz elementy edukacji medialnej i kulturowej.

5. Wydarzenia czytelnicze a „newsy” w przestrzeni medialnej

Światowy Dzień Zakładki do Książki często pojawia się w kalendarzach wydarzeń kulturalnych publikowanych przez:

• portale edukacyjne,

• strony bibliotek miejskich,

• serwisy poświęcone literaturze,

• media społecznościowe instytucji kultury.

Informacje (newsy) publikowane z tej okazji zazwyczaj zawierają:

• zapowiedzi warsztatów rękodzielniczych,

• konkursy na projekt zakładki,

• akcje „wymiany zakładek” między czytelnikami,

• promocje księgarni i wydawnictw.

W wymiarze medialnym święto wpisuje się w szerszy trend „dni tematycznych”, które stanowią narzędzie angażowania odbiorców w kulturę poprzez działania symboliczne i wizualne.

6. Perspektywa socjologiczna i antropologiczna

Z antropologicznego punktu widzenia zakładka jest obiektem liminalnym — znajduje się pomiędzy kartkami książki, w przestrzeni przejścia między tym, co przeczytane, a tym, co dopiero ma zostać odkryte. Symbolizuje przerwanie i kontynuację jednocześnie.

Socjologowie kultury wskazują, że drobne rytuały związane z czytaniem (np. wybór zakładki, sposób jej przechowywania) budują indywidualny styl odbioru tekstu. Zakładka może więc pełnić funkcję elementu autoidentyfikacji czytelniczej.

7. Zakładka jako obiekt kolekcjonerski i artystyczny

Współcześnie istnieją środowiska kolekcjonerów zakładek, a także twórcy specjalizujący się w projektowaniu autorskich, limitowanych serii. Popularne są:

• zakładki metalowe z wycinanymi motywami,

• zakładki haftowane,

• projekty inspirowane ilustracją książkową,

• zakładki ekologiczne wykonywane z materiałów z recyklingu.

W kontekście sztuki użytkowej zakładka bywa analizowana jako forma miniaturowej grafiki.

8. Znaczenie symboliczne w kulturze książki

Zakładka do książki jest znakiem relacji między czytelnikiem a tekstem. W przeciwieństwie do notatki czy podkreślenia nie ingeruje w treść, lecz towarzyszy jej w sposób dyskretny. Można ją traktować jako metaforę pamięci — wskazuje miejsce, do którego czytelnik zamierza powrócić.

W tradycji obdarowywania książkami zakładka pełni funkcję dopełnienia prezentu, nadając mu wymiar osobisty. Często zawiera dedykacje, cytaty lub motywy symboliczne.

Podsumowanie

Światowy Dzień Zakładki do Książki jest inicjatywą o charakterze symbolicznym, która — mimo swojej nieformalnej genezy — wpisuje się w szersze działania promujące czytelnictwo i kulturę książki. Zakładka, jako niewielki przedmiot użytkowy, posiada bogatą historię sięgającą średniowiecznych kodeksów i rozwiniętą tradycję estetyczną XIX i XX wieku.

Współcześnie pełni funkcję nie tylko praktyczną, lecz także edukacyjną, artystyczną i tożsamościową. W dobie cyfryzacji staje się symbolem przywiązania do materialnej formy książki i świadomego doświadczenia lektury. Analiza zakładki pozwala dostrzec, że nawet najprostsze elementy kultury czytelniczej mogą być nośnikami znaczeń historycznych, społecznych i symbolicznych.